Starten met data: aan de slag in vier stappen

19 april 2026

Werk doelgericht

Data-ondersteund werken begint niet bij de data zelf, maar bij een vraag. Wat wil je eigenlijk weten, en vooral: waarom wil je dat weten? Wat wil je verbeteren, waar wil je zicht op krijgen, en wat hoop je dat die informatie je uiteindelijk oplevert?

In de praktijk zien we vaak het omgekeerde gebeuren. Scholen verzamelen vandaag meer data dan ooit: afwezigheden, toetsresultaten, welzijnsbevragingen, Vlaamse toetsen, leerlingvolgsystemen, Smartschool Analytics. Bevragingen worden uitgestuurd omdat het er nu eenmaal bij hoort, resultaten worden verzameld omdat ze beschikbaar zijn, maar nadien worden ze niet vaak gebruikt. Scholen zijn druk bezig, maar niet noodzakelijk doelgericht.

Een goede oefening is daarom om eerst scherp na te denken over wat je écht wil weten, en pas daarna te bepalen welke informatie je daarvoor nodig hebt. Dat lijkt evident, maar net die stap maakt vaak het verschil tussen data die blijft liggen en data die richting geeft.

Bepaal focus, indicator en databron

Om die denkoefening concreet te maken, kan je werken met de driehoek van focus, indicator en databron. De focus is het thema waarop je zicht wil krijgen. De indicator maakt dat thema concreet en meetbaar. De databron geeft aan hoe je die informatie zal verzamelen.

Neem bijvoorbeeld een lagere school die zich afvraagt in welke mate leerlingen zich goed voelen in de klas. Dat is een brede en waardevolle vraag, maar pas wanneer je ze vertaalt naar een concrete indicator, bijvoorbeeld het percentage leerlingen dat aangeeft graag naar school te komen, wordt de vraag ook meetbaar. De gewenste informatie kan je vervolgens ophalen via een databron zoals een jaarlijkse bevraging, digitaal of op papier.

In een secundaire school kan een gelijkaardige oefening vertrekken vanuit een andere focus, bijvoorbeeld de vraag in welke mate leerlingen in het eerste jaar voldoende voorbereid zijn op de leerstof wiskunde. Ook hier helpt het om dat te vertalen naar een duidelijke indicator, zoals de gemiddelde score op een instaptoets, en die te vergelijken met vorige jaren. Door die gegevens vervolgens te bespreken binnen de vakgroep, krijgt de data betekenis en kan ze aanleiding geven tot bijsturing.

Focus/thema	Indicator	Databron

Figuur 1: Tabel met koppekung focus – indicator – databron

Een meetplan helpt om structuur te brengen in wat je meet en wanneer. Het geeft antwoord op vier vragen: wat wil je in beeld brengen, hoe vaak en wanneer verzamel je die informatie, hoe doe je dat concreet, en wat ga je met die data doen?

Voor veel directeurs en kwaliteitscoördinatoren is het een opluchting te beseffen dat je niet alles tegelijkertijd hoeft te weten, en zeker niet alles elk jaar opnieuw moet meten. Leerlingtevredenheid en instaptoetsresultaten volg je misschien elk jaar op. Andere thema’s kunnen perfect in een ruimer ritme worden opgenomen. De evaluatiepraktijk binnen een vakgroep bijvoorbeeld, hoef je niet elk jaar opnieuw in detail te bekijken. Een ouderbevraging plan je misschien om de drie jaar in.

Door dat ritme expliciet te maken en zichtbaar te maken over meerdere schooljaren heen, creëer je overzicht en voorspelbaarheid. Iedereen weet wanneer wat verwacht wordt, en je vermijdt dat leerlingen, ouders en leraren voortdurend bevraagd worden zonder dat daar duidelijk iets mee gebeurt. 

De vraag ‘wat doe je met de resultaten?’ is de meest onderschatte. Tussen het verzamelen van data en het effectief verbeteren van de praktijk zit altijd een stap van overleg en interpretatie. Dat overleg gebeurt niet vanzelf, en moet dus ook bewust gepland worden, anders verdwijnt het in de drukte van alledag.

Focus/thema	Frequentie	Tijdstip	Hoe bevragen (methode en databron)	Waar resultaten bespreken.	Wanneer

Figuur 2: Aanzet tot een dataplan (geïnspireerd op template dataplan uit Gilbert Deketelaere, ‘Van data naar daadkracht’)

Het dashboard: alle informatie in één oogopslag 

Waar het meetplan helpt om spreiding en structuur aan te brengen in de tijd, brengt een dashboard de belangrijkste informatie samen op één plek. Het is geen verantwoordingsdocument voor de inspectie, maar een werkinstrument voor directie en beleidsteam, bedoeld om snel zicht te krijgen op wat er speelt en om het gesprek te ondersteunen.

Beperk je tot een vijftiental goed gekozen indicatoren, in een mix van kwantitatief en kwalitatief: slaagcijfers, afwezigheden, tevredenheidsscores van leerlingen en personeel, resultaten van de Vlaamse toetsen. Trends over meerdere jaren zeggen meer dan één momentopname. En voeg gerust één of twee indicatoren toe die specifiek zijn voor de focus van dit schooljaar.

Zodra een dashboard te veel cijfers bevat, verliest het zijn functie. Een dashboard met dertig indicatoren is geen dashboard meer, maar een spreadsheet, en nodigt niet langer uit tot gesprek. Begin daarom klein, actualiseer het op een beperkt aantal vaste momenten in het schooljaar, en gebruik het vooral als aanleiding om samen te kijken en te begrijpen, eerder dan als een rapport dat wordt doorgenomen en vervolgens weer verdwijnt.

Figuur 3: Voorbeeld van een dashboard

Hou het haalbaar

Het doel van data-ondersteund werken is niet om wetenschappelijk onderzoek te voeren, maar om als school beter onderbouwde keuzes te kunnen maken. Dat betekent ook dat je alleen data verzamelt die je effectief kan verwerken en gebruiken.

Vijf goed gekozen en actief gebruikte indicatoren zijn in dat opzicht veel waardevoller dan twintig indicatoren die wel worden gemeten, maar zelden nog bekeken of besproken worden.

Data-ondersteund werken aan kwaliteit vraagt daarom niet alleen om structuur, maar ook om een cultuur waarin mensen samen durven kijken, vragen stellen en betekenis geven aan wat ze zien. Een meetplan en een dashboard zijn daarbij geen doel op zich, maar middelen om dat gesprek mogelijk te maken en om ervoor te zorgen dat je als school niet elk jaar opnieuw van nul moet beginnen.

—–

Wil je aan de slag met een meetplan of dashboard voor jouw school? Neem vrijblijvend contact op via jetje@schoolmakers.be of kristof@schoolmakers.be 

Auteurs: Jetje De Groof en Kristof Steeno, Schoolmakers

Leestip: Jetje en Kristof schreven vorig jaar een andere blog n.a.v. de Onderwijsspiegel 2025 met zeven bouwstenen om van kwaliteitszorg naar kwaliteitsontwikkeling te gaan.