Minder middelen, meer toekomstdenken: waarom besparingen in het secundair onderwijs ook kansen bieden

27 mei 2026

De aangekondigde besparingen in het secundair onderwijs zorgen voor onrust. Directeurs maken berekeningen. Teams voelen spanning. Schoolbesturen zoeken naar manieren om kwaliteitsvol onderwijs overeind te houden met minder marge, minder flexibiliteit en minder ademruimte. En hoewel de Vlaamse Regering de oorspronkelijk aangekondigde besparing van ongeveer 150 miljoen euro voor 2026-2027 terugbracht naar ongeveer 63,5 miljoen euro, voelen veel scholen dat de druk breder gaat dan alleen cijfers in een begroting.

Toch denken we dat de échte uitdaging vandaag niet alleen financieel is. De echte uitdaging is organisatorisch. En misschien nog meer: cultureel. Veel directeurs voelen vandaag dat alle rek uit hun organisatie verdwijnt. Buffers worden kleiner, verwachtingen blijven stijgen, de organisatorische druk neemt toe en vooral: de ruimte om fouten op te vangen of tijdelijk extra inspanningen te leveren, verdwijnt stilaan.

Dat psychologische effect mogen we niet onderschatten. Want veel scholen functioneren vandaag dankzij de enorme inzet, het engagement en de goodwill van directeurs en teams. Precies daar wringt het schoentje: het systeem steunt steeds vaker op individuele mensen die structurele spanning proberen op te vangen. Dat is op lange termijn niet houdbaar.

Besparen is een symptoom, niet de kernvraag

De reflex bij besparingen is vaak voorspelbaar: we proberen hetzelfde systeem overeind te houden met minder middelen. At all costs. Maar misschien moeten we eerst eerlijk durven benoemen dat sommige scholen organisatorisch al veel langer onder druk staan? Veel scholen dragen vandaag immers een historische complexiteit mee:

versnipperde opdrachten;
historische lessentabellen;
eilandwerking;
overorganisatie;
individuele heldencultuur;
kleine systemen die naast elkaar zijn blijven bestaan.

Door de besparingen zakt de waterlijn – en worden al die verouderde structuren plotseling pijnlijk zichtbaar. Niet fijn, wél onthullend. Want de vraag is niet alleen hoeveel middelen verdwijnen. De vraag is ook welke structuren vandaag nog écht waarde toevoegen, welke ballast we al jaren meesleuren, welke zaken collectiever, flexibeler of digitaler georganiseerd kunnen worden en hoe we opnieuw ruimte creëren voor leren en ontwikkeling.

De reflex mag niet zijn: “meer doen met minder”

Het gevaar bestaat dat scholen nu vooral defensief gaan reageren. Nog harder werken. Nog meer proberen rechthouden. Nog sneller brandjes blussen. Het risico bestaat dat scholen vooral brandjes proberen te blussen, terwijl structurele keuzes en langetermijnvisie nodig zijn. Dat discours put teams uit. Misschien moeten we dus een andere vraag stellen.

Niet: “Hoe kunnen we méér doen met minder?”
Wel: “Hoe kunnen we slimmer organiseren?”

Dat vraagt een andere manier van kijken. Wanneer scholen elk probleem afzonderlijk proberen oplossen, blijven ze vaak hangen in fragmentarische oplossingen. Maar wanneer je meerdere uitdagingen samen bekijkt, ontstaat er meer oplossingsruimte. Dan zie je verbanden. Dan durf je experimenteren. Dan ontstaat beweging. En dan verschuift de focus van ad-hoc optimaliseren naar blijvend transformeren.

Besparingsdruk kan ook innovatie versnellen

Dit klinkt misschien contra-intuïtief, maar veel sterke onderwijsvernieuwingen ontstaan net in periodes waarin scholen voelen dat het oude model niet langer werkt. Vandaag zien we scholen experimenteren* met grotere leerteams, gedeeld leiderschap, sterkere samenwerking binnen scholengemeenschappen, hybride rollen, flexibele groeperingsvormen, digitalisering en artificiële intelligentie, hechtere samenwerkingsvormen, centrale expertise rond zorg, evaluatie of planning, enzovoort.

Niet omdat het “modern” klinkt, maar omdat scholen voelen dat het noodzakelijk wordt om anders te organiseren. De komende jaren zullen scholen meer dan ooit hun autonomie moeten benutten. Niet om zomaar te besparen, maar om bewuste keuzes te maken over waar ze als school écht het verschil willen maken. In die zoektocht wordt het ook belangrijk om professionalisering anders te bekijken: minder losse initiatieven, meer collectieve ontwikkeling die rechtstreeks verbonden is met de ambities van de school.

*In dat verband sluit ook deze eerdere blog mooi aan: Professioneel professionaliseren.

De vraag naar een ander type leiderschap stijgt

Het leiderschap van directies komt onder druk te staan. De komende jaren zullen directeurs meer dan ooit hun leiderschap moeten opnemen. Ze moeten perspectief blijven bieden en:

prioriteiten stellen en “nee” durven zeggen;
specifieke keuzes maken en uitleggen;
draagvlak creëren en organiseren;
onzekerheid benoemen en begeleiden;
creatieve oplossingen bedenken.

Dat vraagt een ander type leiderschap. Niet alleen optimaliseren wat bestaat, maar durven nadenken over de school van morgen. Waar wil je als school over drie jaar staan? Welke keuzes zijn dan nog relevant? En welke keuzes zijn vandaag vooral ingegeven door acute druk? Die denklijn sluit ook sterk aan bij het nieuwe boek Big Bang in onderwijs van Bert Smits en Yves Larock (publicatie: tweede helft van juni, link naar Lannoo Campus), waarin ze onderzoeken hoe scholen zich fundamenteel kunnen heruitvinden.

Het voordeel van een crisis is dat iedereen voelt dat verandering noodzakelijk wordt. Zaken die vroeger onaantastbaar leken, worden plots bespreekbaar. Misschien is dit dus niet alleen een moeilijke periode. Misschien is dit ook een unieke kans. En misschien leidt dit zelfs tot sterkere, eenvoudigere en toekomstbestendigere scholen.”

Van besparingslogica naar transformatielogica

Bij Schoolmakers geloven we dat scholen vandaag nood hebben aan meer dan analyses of abstracte visies. Scholen hebben nood aan sterke sparringpartners die mee kunnen nadenken over organisatiekracht, samenwerking, leiderschap en toekomstgerichte keuzes. Niet vanuit paniek of doemdenken, maar vanuit mogelijkheden. Concreet, pragmatisch en samen met directieteams. Want de echte vraag is: kunnen we deze periode gebruiken om scholen eenvoudiger, slimmer, collectiever en krachtiger te organiseren? Niet ondanks de druk. Maar misschien net dankzij die druk.
Benieuwd wat Schoolmakers voor jouw organisatie kan betekenen? Ontdek het aanbod ‘Impactvolle Schoolontwikkeling’ en neem vrijblijvend contact op met onze experts.

—–

Auteur: Bert Smits