Wanneer we spreken over digitale technologie in de klas, verschuift het gesprek snel naar efficiëntie of spectaculaire toepassingen. Maar de essentie van onderwijs ligt in de menselijke interactie en het bereiken van elke leerling. Binnen het DigCompEdu-kader1 durf ik te stellen dat ‘Domein 5: Leerlingen ondersteunen’ het hart van die pedagogische opdracht omvat. Dit domein daagt ons uit om digitale middelen in te zetten voor toegankelijkheid, differentiatie en actieve betrokkenheid.
Ondertussen is het ons duidelijk dat AI enorme kansen biedt om drempels te verlagen, maar dat technologie alleen nooit volstaat.
Zonder een doordacht beleid en de nodige ondersteuning voor de leerkracht dreigt technologie de kloof juist te vergroten in plaats van te verkleinen.
Toegankelijkheid en de verandering bij het team
Toegankelijkheid begint bij de vaststelling dat wat noodzakelijk is voor sommigen, vaak voordelen kan bieden voor allen. Om het met mijn favoriete quote te zeggen: “What is necessary for some, is beneficial for all”.
Zo kan het vereenvoudigen van ingewikkelde teksten voor OKAN-leerlingen ook meerwaarde bieden voor heldere schoolcommunicatie, kan spraakgestuurde software voor leerlingen met een leerstoornis ook motorisch beperkte leerlingen helpen, of helpen beeldbeschrijvingen niet enkel visueel uitgedaagde jongeren maar ook personen op het autismespectrum.
Toch stoten scholen in de praktijk op heel wat koudwatervrees en praktische obstakels. Frustraties over instabiele wifi, tools die van de ene op de andere dag betalend worden, of een gebrek aan basiskennis bij leerkrachten kunnen innovatie (en hulp) snel doen stilvallen – zo beschrijft ook het (herwerkte) ‘Vier in Balans’-model2. En dat is natuurlijk óók begrijpelijk gezien de soms beperkte lestijd.
Om een team mee te krijgen in dit verhaal volstaat het niet om simpelweg een nieuwe tool aan te reiken.
We moeten oog hebben voor digitale verandering en adoptie. Hiervoor grijp ik het liefste terug naar het ‘ADKAR-model3’:
- Awareness: Inzien waarom de technologie waardevol kan zijn.
- Desire: De persoonlijke drive voelen om AI te willen inzetten, bijvoorbeeld als tutor op maat van de leerling.
- Knowledge & Ability: Weten hoe het werkt en de vaardigheden opbouwen om het te doen werken.
- Reinforcement: Het borgen van succeservaringen.
Een cruciale valkuil op beleidsniveau is om meteen naar de inhoud (Knowledge) te springen en de bewustwording (Awareness) over te slaan. Maar al te vaak zien we beurzen, webinars en pedagogische studiedagen ingericht worden, zonder echt stil te staan bij waarom deze VTO een meerwaarde biedt. Op die manier verdwijnt de slide deck al snel ergens op Teams of Drive – laat dat nu net punt missen.
Differentiëren met oog voor de ABC van motivatie
Domein 5 vraagt ook dat we technologie benutten om te differentiëren en gepersonaliseerd leren mogelijk te maken. Om zelf aan te slag te gaan, is motivatie nodig. Nemen we de Zelfbeschikkingstheorie4 daar als kaptstok, dan merken we dat AI kan inspelen op de drie fundamentele basisbehoeften van leerlingen:
- Autonomie: Differentiëren in aanbod (via audio, mindmaps of interactieve visuals) helpt leerlingen om via hun voorkeursmanier van verwerken doelen te bereiken.
- Competentie: Door materiaal in verschillende niveaus te verwerken, is er voor elke leerling een mogelijkheid tot inhaken én zicht op de zone van naaste ontwikkeling.
- Betrokkenheid: Door de leefwereld van de leerling binnen te brengen in het lesmateriaal, voelen zij zich gehoord en gezien.
Toch schuilt ook hier een belangrijke waarschuwing. Generatieve AI is getraind op ‘normatieve’ datasets. Wanneer een AI-tool situaties herformuleert of beelden genereert, kan het ongemerkt culturele vooroordelen en stereotypen versterken – wees daarom steeds specifiek in je prompt (zie ook onze blog over AI en digitale bronnen).
Personalisatie mag er bovendien nooit toe leiden dat leren een eenzame ervaring wordt achter een scherm.
De échte winst van AI voor een leraar zit in tijdwinst bij administratieve of repetitieve taken, waardoor er precies méér ruimte ontstaat voor authentieke menselijke connectie.
Inclusie vraagt om heldere afspraken
Als beleidsmaker kun je er niet omheen: het inzetten van AI ter ondersteuning roept ethische en praktische vragen op. Mag een leerling met een taalstoornis AI gebruiken tijdens een examen? En wat met leerlingen onder de 13 jaar voor wie het directe gebruik van AI-tools qua privacy en wetgeving vaak niet toegestaan is?
Het antwoord ligt in het bewaken van de balans. AI kan een fantastische ondersteunende ’tutor’ of feedbackpartner zijn, zolang de eigen identiteit en het kritisch denkvermogen van de leerling niet verloren gaan én de vangrails door de leraar ontworpen werden. In de basisschool ligt de nadruk daarom vaak op de leraar die AI inzet voor de leerling, terwijl we in het secundair onderwijs evolueren naar het aanleren van efficiënt en verantwoord gebruik door de leerling.
Aan de slag in jouw school
Leerlingen ondersteunen met digitale middelen draait niet om het blind omarmen van de nieuwste apps, maar om het creëren van een veilig en stimulerend leerklimaat waarin de leraar de regie behoudt.
Wil je in kaart brengen hoe jouw school scoort op het gebied van digitale inclusie en ondersteuning? De AI-beleidsscan helpt je om samen met je kernteam de juiste vragen te stellen, gedragen afspraken te formuleren en je professionaliseringsbeleid doelgericht vorm te geven.
Toch is het niet altijd evident om dialoog om te vormen naar gedragen beleid. Indien je daar begeleiding in wenst, ben je hier aan het juiste adres!
Schoolmaker Charlotte
charlotte@schoolmakers.be
- Het Europees referentiekader voor digitale competenties bij leraren: https://www.vlaanderen.be/kenniscentrum-digisprong/themas/professionalisering/digcompedu-europees-referentiekader-voor-digitale-competenties-van-leraren
- Het model toont scholen hoe ze ICT optimaal kunnen laten renderen en beschrijft de randvoorwaarden voor het efficiënt inzetten van ICT in het onderwijs: https://www.vlaanderen.be/kenniscentrum-digisprong/het-herwerkte-vier-in-balans-model
- Een model uit de PROSCI-methodologie om succesvolle verandering te realiseren:
https://www.prosci.com/methodology/adkar - Self-Determination Theory (Ryan&Deci): https://link.springer.com/rwe/10.1007/978-3-319-69909-7_2630-2
