Het plan “Goed Gedragen” gewogen.

07 februari 2026

“Jan, kunnen we overleggen? Er is een straatgevecht letterlijk onze speelplaats opgerold.” Berichtje van een Brusselse directrice van afgelopen woensdag. 

Het actieplan Goed Gedragen vertrekt van een terechte analyse. Wie vandaag scholen binnenstapt, voelt hoe storend en grensoverschrijdend gedrag het leren onder druk kan zetten. Leerkrachten verliezen soms kostbare onderwijstijd, directies lopen op hun tandvlees en leerlingen die wel willen leren, worden meegezogen in onrust. Dat de Vlaamse overheid inzet op duidelijkheid, expertise en ondersteuning is dus logisch. Structuur is nodig. Grenzen zijn nodig. Professionele omkadering is nodig.

En toch. Dit zal niet volstaan. 

Niet omdat het beleid verkeerd is, maar omdat het iets wezenlijks onbenoemd laat. In bijna het hele discours over gedrag verschijnt de leerling vooral als object of pion van beleid. Iemand die gestuurd, opgevolgd, begeleid of gecorrigeerd moet worden. Gedrag wordt zo een technisch probleem dat we met betere instrumenten onder controle moeten krijgen. Maar wie langer in scholen werkt, weet dat gedrag zelden ontstaat uit onwil alleen. Het groeit in contexten waar leerlingen een weinig betekenisvolle rol hebben, waar hun aanwezigheid vooral bestaat uit luisteren, wachten en volgen. Verveling is geen randfenomeen, maar een krachtige motor van probleemgedrag.

Dat inzicht is voor mij geen theorie. Jaren geleden werkte ik als leerlingenbegeleider in scholen waar we bewust een andere weg insloegen. We experimenteerden met peer mediation, waarbij leerlingen conflicten leerden begeleiden in plaats van ze te laten escaleren. We lieten leerlingen zelf middagactiviteiten organiseren, niet als vrijblijvende hobby, maar als een echte verantwoordelijkheid. Wat toen opviel, was hoe snel het schoolklimaat kantelde. Leerlingen die voordien op de radar stonden als lastig, groeiden zichtbaar wanneer ze iets te dragen kregen. Niet omdat ze plots gehoorzamer werden, maar omdat ze ertoe deden. De pesters uit het derde middelbaar waren, eens ze in het zesde jaar zaten, mijn meest waardevolle tentakels in de gangen, de speelplaats, de toiletten… om te interveniëren bij zichtbaar en onzichtbaar ongewenst gedrag. 

Daar zit voor mij de fundamentele lacune in het huidige gedragsbeleid. Gedrag is geen individueel probleem, maar een systeemfenomeen. Wie alleen inzet op correctie en interventie, blijft dweilen met de kraan open. Preventie wordt pas echt krachtig wanneer ze raakt aan identiteit en positie. Leerlingen die mede-eigenaar worden van de school, gedragen zich anders omdat ze niet langer buitenstaander zijn.

Dat hoeft niet abstract te blijven. In scholen waar dit ernstig wordt genomen, krijgen leerlingen zichtbare rollen. Wanneer de bel gaat en klassen zich verplaatsen, staan leerlingen in de gang om rust te bewaken en anderen aan te manen tot stilte. Niet als verlengstuk van toezicht, maar als herkenbare cultuurdragers die tonen hoe het hier hoort. Tijdens middagen en naschoolse momenten organiseren leerlingen zelf sporttornooien. Ze zetten schaakclubs, leesclubs en theatergroepen op poten. Oudere leerlingen worden meter of peter van klassen uit het eerste jaar en nemen daarin een reële begeleidende rol op. Leerlingenraden worden geen praatbarak, maar plekken waar effectief plannen worden gemaakt en uitgevoerd, zichtbaar in het dagelijkse schoolleven.

Wie dit ernstig neemt, zet het ook ernstig in de wereld. Niet flauw en flets, niet als een optioneel project voor gemotiveerden. Dit vraagt ambitie en durf. Een school die zegt dat elke leerling van de derde graad een rol opneemt in het functioneren van de school, en dat in jongere graden iedereen participeert, maakt van leerlingverantwoordelijkheid een uithangbord. Dat is geen detail, dat is cultuur. Het zal niet van een leien dakje lopen. Er zal weerstand zijn, onhandigheid, mislukkingen. Maar preventie wint altijd van interventie wanneer ze consequent wordt volgehouden en bijgestuurd op basis van ervaring. 

Natuurlijk vraagt dit om stevige opvolging. Leerlingen kan je niet zomaar loslaten. Rollen moeten begeleid worden, verwachtingen moeten helder zijn, coaching en opleiding zijn noodzakelijk. Maar precies daar ligt de echte opbrengst. Wat leerlingen hier leren, zijn geen schoolse trucjes. Ze oefenen in verantwoordelijkheid opnemen, communiceren, grenzen stellen, samenwerken, plannen en bijsturen. Dat zijn human skills die een leven lang meegaan en die geen enkel tuchtreglement kan vervangen.

Het actieplan Goed Gedragen wil scholen veiliger en rustiger maken. Dat is een legitieme ambitie. Maar zolang we gedrag uitsluitend benaderen als iets dat door volwassenen beheerd moet worden, blijven we symptoombestrijding doen. De volgende stap is leerlingen niet alleen aanspreken op gedrag, maar hen inschakelen als mede-dragers van de school. Dan verschuift gedragsbeleid van reparatiestrategie naar cultuurproject.

Misschien is dat wel de echte uitdaging waar we nu voor staan. Niet enkel streven naar goed gedragen leerlingen, maar bouwen aan een school die zélf goed gedragen wordt. Door iedereen.

Zin in een vrijblijvende babbel over hoe het gedragsbeleid op jouw school vorm kan krijgen? Contacteer ons via info@schoolmakers.be

auteur: Jan Royackers, Schoolmakers