Waarom minder differentiëren soms beter is

09 september 2025

Differentiatie: het is een woord dat regelmatig in onderwijsgesprekken valt. We willen immers elk kind de kans geven om te leren naar zijn of haar maximaal kunnen. Toch horen we vaak verzuchtingen van leerkrachten: “Ik ben uren bezig met het maken van drie of vier versies van dezelfde taak” of “Ik heb het gevoel dat ik elk kind apart moet bedienen.” Herkenbaar? Dan is deze blog voor jou.

Binnenklasdifferentiatie: waarom doen we het ook alweer?

Leerlingen verschillen van elkaar. Sommigen pikken de leerstof snel op, anderen hebben meer tijd en begeleiding nodig. Binnenklasdifferentiatie helpt je om die verschillen niet te negeren, maar om er proactief en doelgericht mee om te gaan. Het is géén systeem waarin iedereen een eigen leerpad volgt, maar een manier om ervoor te zorgen dat zoveel mogelijk leerlingen samen de vooropgestelde leerdoelen halen. Een sterke klasaanpak vertrekt vanuit heldere doelen, krachtige instructie en de overtuiging: we starten samen en we eindigen samen. De klas is immers een sociale eenheid waarin leerlingen niet alleen van jou, maar ook van elkaar leren.

De valkuil van teveel differentiëren

Differentiatie kan doorschieten. Wanneer je voor elk kind aparte taken, trajecten of werkblaadjes gaat voorzien, loop je onvermijdelijk tegen enkele problemen aan:

• Werklast: je spendeert meer tijd aan het maken van taken dan aan het geven van sterke instructie.
• Versnippering: leerlingen werken vooral individueel, waardoor het gezamenlijke leerproces en het leren van elkaar verdwijnen.
• Geen gedeelde basis: als iedereen een ander doel nastreeft, is het moeilijk om als klas verder te bouwen op gemeenschappelijke kennis.
• Lage verwachtingen en stigmatisering: bij vaste niveaugroepen of individuele trajecten dreigt het gevaar dat je onbewust lagere verwachtingen hanteert voor bepaalde leerlingen. Leerlingen voelen dit vaak feilloos aan, wat hun motivatie en zelfbeeld kan ondermijnen. Bovendien kan het stigmatiserend werken wanneer leerlingen zichzelf of elkaar gaan zien als “de sterken” en “de zwakken”.

Teveel differentiëren is dus vaak géén oplossing. Sterker nog: het kan het leren van leerlingen ook in de weg staan.

De klas als krachtige basis

Als leerkracht mag je steeds in het achterhoofd houden dat 70% tot liefst zelfs 80% van het leren in een klas best klassikaal gebeurt. Dat is geen pleidooi voor frontaal lesgeven zonder interactie, wel voor sterke, gezamenlijke instructie waarin iedereen meedoet. Denk aan:

• werken met wisbordjes zodat elke leerling antwoordt;
• korte instructie met veel interactie: vragen stellen, laten voordoen, samen inoefenen;
• scaffolding: de steun geleidelijk afbouwen naarmate leerlingen zelfstandiger worden.

Differentiatie gebruik je aanvullend: verlengde instructie voor een groepje dat nog extra inoefening nodig heeft, een uitdagende verdiepingsopdracht voor wie de basis al beheerst.

Hoe ziet dat eruit in de klas?

• Na het gezamenlijk verkennen van een tekst tijdens begrijpend lezen, gaan leerlingen zelfstandig aan de slag met de bijhorende opdrachten.  Een klein groepje leerlingen extra ondersteuning bij woordenschat of strategieën, terwijl de anderen zelfstandig verder werken.
• In de kleuterklas zet je een kringmoment in om nieuwe begrippen uit te leggen. Nadien ga je mee in een spelhoek om met een paar leerlingen extra taal te oefenen.
• In het secundair onderwijs, tijdens een les fysica over snelheid, geef je eerst klassikaal uitleg met voorbeelden en oefeningen. Vervolgens laat je de hele klas een korte testvraag oplossen op een wisbordje. Leerlingen die het al goed begrijpen, krijgen een uitdagende toepassing met grafieken en formules. Voor wie nog moeite heeft, herhaal je de kernbegrippen aan de instructietafel met concrete schema’s en begeleide oefeningen.

Zo hou je de kracht van de klasgroep vast en bied je steun of uitdaging waar nodig.

Minder, maar beter

Differentiatie is dus geen optelsom van werkblaadjes op maat. Het gaat om slimme keuzes: duidelijke doelen, een sterk gezamenlijk aanbod, en gerichte variatie waar het echt nodig is. Wanneer je minder differentieert, maar dat wel doelgericht en krachtig doet, is je les vaak effectiever.

Misschien herken je jezelf in de valkuil van “teveel differentiëren”. Vraag jezelf dan eens af: besteed ik mijn energie aan wat echt het verschil maakt voor mijn leerlingen? Hoe kan ik ervoor zorgen dat mijn klasgroep zoveel mogelijk samen leert en tegelijk recht doen aan verschillen?
Misschien ligt de sleutel niet in meer differentiëren, maar in minder – en beter.

Meer weten?

Contacteer ons voor een vorming, begeleiding of workshop over differentiatie via info@schoolmakers.be.

Schrijf je in voor onze hybride cursus: www.lerendifferentieren.be

Auteur: Esther Gheyssens

Referenties:

De Smet, M., Bultheel, M., & Verachtert, P. (2024). Leidraad differentiatie: Samen naar de meet. Stichting Leerpunt. Vlaamse hertaling van Bosker, R., Durgut, F., Edzes, H., Jol, M., van Tuijl, C., & Van der Vegt, A. L. (2021). Leidraad differentiatie als sleutel voor gelijke kansen. Nationaal Regieorgaan Onderwijsonderzoek.

Struyven, Gheyssens, Coubergs, De Doncker, & De Neve (2019). Binnenklasdifferentiatie in de praktijk. Ieders leer-kracht realiseren. Leuven: Acco