Duurzame schoolontwikkeling

06 januari 2026

Een grote review van Ebony Bridwell-Mitchell en Soojung Lee boog zich over de vraag waarom onderwijs zo moeilijk lijkt te (kunnen) veranderen. De auteurs voerden een systematische review uit van 147 artikelen over schoolhervormingen in de Verenigde Staten, verschenen tussen 1989 en 2022. Hoewel de Verenigde Staten niet Europa of Vlaanderen zijn, biedt de review interessante invalshoeken aan om naar duurzame veranderprocessen en schoolontwikkeling te kijken. 

Mitchell en Lee stellen dat veel hervormingen falen omdat scholen te sterk benaderd worden als ( op efficiëntie en middelen gerichte) technische organisaties die je kunt aanpassen met nieuwe regels of pakweg het verhogen van middelen, terwijl het in feite instituties zijn die worden beheerst door een institutionele logica van ongeschreven regels, normen en culturele waarden. De redenering is de volgende: waar een organisatie zich vooral zou richten op de bovenstroom waarin instrumentele efficiëntie, het behalen van meetbare doelen en de formele blauwdruk zoals vastgelegd in organogrammen en statuten centraal staan, zou een instituut als levend systeem werken vanuit een onderstroom van diepgewortelde waarden, tradities en de maatschappelijke behoefte aan legitimiteit. Als de institutionele bril ontbreekt, zouden veranderingen moeilijker landen en sneller ontvankelijk zijn voor een dynamiek waarin veranderingen lijken te worden aanvaard, maar dit in de diepte niet doen. 

Dit doet denken aan het Cynefin-framework ( Snowden, 1999) waarin een onderscheid wordt gemaakt tussen optimaliseren van een technische logica en transformeren vanuit een complexe logica. Het ontwerpen vanuit een  technische logica leidt ertoe dat verandering binnen een organisatie wordt afgedwongen door middel van nieuwe beleidsplannen, functiebeschrijvingen en systemen. De gevel wordt geschilderd zonder dat er ook naar de ruwbouw en fundering wordt gekeken. Vaak nog met het gevoel dat het van bovenaf wordt opgelegd. Een transformatieve logica graaft wel in de diepte, en onderzoekt vanuit complexiteit hoe het volledige systeem kan veranderen. 

Cynefin-framework, Snowden, 1999 (bron)

 

Hoewel er in de literatuur rond systemische organisatieontwikkeling inderdaad een onderscheid wordt gemaakt tussen een “instituut” en een organisatie, lopen ze in de praktijk vaak door elkaar. Hen naast elkaar leggen biedt taal, tegelijk zit de crux niet in het uit elkaar trekken van deze begrippen. Het toont wel het belang van een systemische bril. Het hanteren van een systemisch perspectief maakt het mogelijk naar de verschillende lagen en invalshoeken van een systeem te kijken, met aandacht voor de spelers en de spelregels, de boven- en onderstroom en de dynamiek van verandering. 

Scholen en schoolbesturen begeleiden in duurzame organisatieontwikkeling,vraagt het onderzoeken en activeren van verschillende al dan niet reeds aanwezige vermogens. Het gaat hier onder andere over het vermogen van bestuurders en schoolleiders om actief ruimte te creëren voor verandering. Dit vraagt doordacht op weg gaan en aandacht te hebben voor dienstbare en belemmerende patronen in de organisatie. Het vraagt het durven gaan staan in spanning en onzekerheid, ook wanneer het lijkt dat hiertoe geen tijd of urgentie wordt gevoeld. Het vraagt het ontwerpen van een organisatiestructuur en deze doorvertalen naar een cultuur waarin bedding wordt gecreëerd om te verduurzamen. 

Duurzame schoolontwikkeling maakt gebruik van verschillende ingrediënten. Het is naalden zetten in een systeem en kijken wat dit doet. Het is geen hocus pocus en vraagt een procesontwerp op maat van elke school of scholengroep. Met een focus op structuur en cultuur.
Ik begeleid besturen en schoolleiders graag in deze processen zodat zij leiding kunnen geven aan de verandering.

– Stijn Rooms